Rubato คือเทคนิคการเล่นดนตรีที่ผู้เล่นตั้งใจยืดหรือหดระยะเวลาของโน้ตบางตัว เพื่อให้ทำนองถ่ายทอดอารมณ์ได้ชัดเจนยิ่งขึ้น เช่น ชะลอจังหวะเล็กน้อยก่อนถึงโน้ตสำคัญ หรือเล่นโน้ตบางช่วงให้กระชับขึ้นเพื่อเพิ่มความต่อเนื่อง สิ่งสำคัญคือผู้เล่นต้องรับรู้ Pulse หรือจังหวะหลักที่ใช้เป็นจุดอ้างอิง เพื่อให้การเปลี่ยนเวลานั้นเกิดจากความตั้งใจ ไม่ใช่ความผิดพลาดในการควบคุมจังหวะ
การใช้เทคนิคนี้ให้ได้ผลจึงไม่ใช่เพียงการรู้ว่าควรเล่นช้าหรือเร็วตรงไหน แต่ต้องเข้าใจด้วยว่าทำนองกำลังดำเนินไปในทิศทางใด โน้ตตัวไหนควรเน้นเป็นพิเศษ และควรกลับเข้าสู่จังหวะเดิมเมื่อไร หลักการนี้นำไปใช้ได้ทั้งกับเปียโน กีต้าร์ เครื่องสาย เครื่องเป่า และการร้องเพลง โดยปรับวิธีเล่นให้เหมาะกับลักษณะของเครื่องดนตรีแต่ละชนิด
Rubato ทำให้ Phrase มีอารมณ์ได้อย่างไรโดยไม่เสีย Pulse
ขณะฟังดนตรี เราไม่ได้รับรู้เพียงความสูงต่ำหรือความดังเบาของเสียงเท่านั้น แต่ยังรับรู้จังหวะที่โน้ตแต่ละตัวเริ่มดังขึ้นด้วย หากผู้เล่นตั้งใจเปลี่ยนระยะห่างระหว่างโน้ตบางตัว แม้เพียงเล็กน้อย ก็อาจทำให้ทำนองเดียวกันถ่ายทอดอารมณ์แตกต่างออกไปได้
ลองนึกถึงการพูดประโยคที่ต้องการสื่อความรู้สึก หากพูดทุกคำด้วยความเร็วเท่ากันตั้งแต่ต้นจนจบ ประโยคนั้นอาจฟังราบเรียบ แต่ถ้าเว้นจังหวะก่อนคำสำคัญ หรือพูดบางช่วงให้ต่อเนื่องกันมากขึ้น ผู้ฟังก็จะรับรู้ความหมายและอารมณ์ของประโยคได้ชัดเจนกว่าเดิม
การเล่นดนตรีก็ใช้หลักการคล้ายกัน เพราะผู้เล่นไม่จำเป็นต้องรักษาระยะห่างระหว่างโน้ตทุกตัวให้เท่ากันตลอดเวลา โดยเฉพาะเมื่อต้องการเน้นจุดสำคัญหรือแสดงการเปลี่ยนแปลงทางอารมณ์ภายในวลีดนตรี
ลองพิจารณาทำนองสั้น ๆ ในคีย์ C Major:
C – D – E – G – A – G – E – C
หากเล่นโน้ตทุกตัวเป็นโน้ตตัวดำ (Quarter Note) ด้วยความเร็วคงที่ แต่ละเสียงจะเริ่มดังขึ้นห่างกันเท่า ๆ กัน ทำให้ทำนองมีจังหวะสม่ำเสมอ
แต่ถ้าต้องการให้ A เป็นโน้ตที่เด่นที่สุดของวลี เราอาจค่อย ๆ ชะลอจังหวะขณะเล่นจาก E ผ่าน G ไปหา A จากนั้นจึงเล่นโน้ตที่มีระดับเสียงลดหลั่นลงมาให้ต่อเนื่อง ก่อนผ่อนจังหวะอีกเล็กน้อยเมื่อกลับมาจบที่ C
เมื่อเปรียบเทียบการเล่นทั้งสองแบบ จะพบว่าแม้จะใช้โน้ตชุดเดียวกัน แต่การเปลี่ยนระยะห่างระหว่างเสียงทำให้ผู้ฟังรับรู้จุดเด่นและอารมณ์ในตอนจบของวลีแตกต่างกัน
การเว้นจังหวะและการแบ่งวลีช่วยให้นักร้องถ่ายทอดอารมณ์ของทำนองได้ชัดขึ้น โดยมีเสียงเปียโนเป็นส่วนประกอบ
Rubato มีทั้งแบบทำนองยืดหยุ่นและแบบเปลี่ยน Tempo ร่วมกัน
การยืดและหดเวลาในการเล่นดนตรีมีได้หลายลักษณะ แต่หากพิจารณาจากวิธีควบคุมจังหวะ สามารถแบ่งเป็นสองแนวทางสำคัญเพื่อให้เข้าใจง่ายขึ้นได้ดังนี้
แบบที่ 1: ทำนองเปลี่ยนจังหวะ แต่เสียงประกอบยังรักษาความเร็วเดิม
ลักษณะนี้เกิดขึ้นเมื่อผู้เล่นทำนองตั้งใจเล่นโน้ตบางตัวให้เร็วหรือช้ากว่าตำแหน่งปกติเล็กน้อย ขณะที่เครื่องดนตรีประกอบยังรักษาจังหวะหลักไว้อย่างสม่ำเสมอ
ตัวอย่างเช่น นักร้องอาจลากเสียงท้ายคำให้นานขึ้นเล็กน้อย ก่อนร้องคำถัดไปให้กระชับกว่าเดิม เพื่อให้ทำนองกลับมาสอดคล้องกับจังหวะหรือคอร์ดสำคัญของเพลง
วิธีนี้ทำให้ผู้เล่นทำนองมีอิสระในการถ่ายทอดอารมณ์ โดยไม่จำเป็นต้องให้เครื่องดนตรีทุกชิ้นเปลี่ยนความเร็วตามไปด้วย
แบบที่ 2: เครื่องดนตรีทั้งหมดเปลี่ยนความเร็วไปพร้อมกัน
ลักษณะนี้เกิดขึ้นเมื่อผู้เล่นปรับความเร็วของดนตรีร่วมกัน เช่น ค่อย ๆ เล่นช้าลงเมื่อใกล้จบวลี หรือเพิ่มความเร็วเล็กน้อยในช่วงที่ต้องการสร้างความรู้สึกเร่งเร้า ก่อนกลับเข้าสู่ความเร็วหลักของเพลง
การเล่นแบบนี้พบได้ทั้งในการบรรเลงเดี่ยวและการเล่นร่วมวง แต่หากมีผู้เล่นหลายคน ทุกคนต้องฟังและรับรู้การเปลี่ยนความเร็วไปในทิศทางเดียวกัน
ความแตกต่างสำคัญคือ แบบแรกยังมีจังหวะประกอบที่ค่อนข้างคงที่ให้ทำนองใช้อ้างอิง ส่วนแบบที่สองจังหวะหลักของดนตรีสามารถเปลี่ยนความเร็วไปพร้อมกับการบรรเลงได้
แนวทางทั้งสองแบบนี้สอดคล้องกับ งานศึกษาด้านการบรรเลงของ Sandra P. Rosenblum ซึ่งอธิบายความแตกต่างระหว่างการปรับเวลาของทำนองเหนือจังหวะประกอบ กับการเปลี่ยน Tempo ของผู้เล่นทั้งกลุ่ม
ดังนั้น การเล่นโดยไม่หลุด Pulse จึงไม่ได้หมายความว่าทุกโน้ตต้องตรงกับ Metronome หรือเครื่องให้จังหวะเสมอไป แต่หมายถึงผู้เล่นยังเข้าใจว่าจังหวะของเพลงกำลังดำเนินไปอย่างไร และสามารถควบคุมการเปลี่ยนความเร็วให้สอดคล้องกับทำนองและโครงสร้างของเพลงได้
ก่อนยืดเวลา ต้องหา Target Note และจุดแบ่งวลีให้เจอ
ก่อนตัดสินใจว่าจะเล่นช้าหรือเร็วตรงไหน ควรทำความเข้าใจทำนองก่อนว่าวลีนั้นเริ่มต้นอย่างไร มีจุดสำคัญอยู่ตรงไหน และจบลงด้วยอารมณ์แบบใด
เมื่อเข้าใจทิศทางของทำนองแล้ว เราจะเลือกปรับระยะเวลาได้อย่างมีเหตุผลมากขึ้น แทนที่จะหยุดหรือชะลอจังหวะตามความรู้สึกโดยไม่มีจุดมุ่งหมายชัดเจน
เลือก Target Note ที่ต้องการให้เป็นจุดเด่นของวลี
Target Note หมายถึงโน้ตเป้าหมายที่ผู้เล่นต้องการเน้นให้ผู้ฟังรับรู้เป็นพิเศษ โน้ตนั้นอาจเป็นเสียงที่อยู่ในคอร์ด เสียงที่สร้างความตึงเครียด หรือเสียงที่ช่วยให้ทำนองคลายความตึงเครียดลงก็ได้
ลองใช้ทางเดินคอร์ดดังนี้:
| Cmaj7 | G7 | Cmaj7 |
แล้วเล่นทำนอง:
| E – G – B – C | B – A – G – F | E – D – C – (พัก) |
ในตัวอย่างนี้ เราสามารถพิจารณาหน้าที่ของโน้ตสำคัญได้ดังนี้
- B ในห้องแรก เป็นโน้ตลำดับที่ 7 ของคอร์ด Cmaj7 ซึ่งช่วยเพิ่มสีสันให้เสียงคอร์ด และทำให้ทำนองมีความรู้สึกคาดหวัง
- F ในห้องที่สอง เป็นโน้ตลำดับที่ 7 ของคอร์ด G7 ซึ่งมีแนวโน้มเคลื่อนลงไปหา E ในคอร์ดถัดไป
- E ในห้องสุดท้าย เป็นโน้ตที่รับการคลี่คลายจาก F ก่อนที่ทำนองจะเคลื่อนลงมาจบที่ C
หากต้องการให้ผู้ฟังรับรู้การเปลี่ยนจาก G7 ไปสู่ Cmaj7 ได้ชัดขึ้น เราอาจค้างเสียง F ให้นานขึ้นเล็กน้อย แล้วจึงเล่น E อย่างตั้งใจ ก่อนปล่อยให้ทำนองเคลื่อนลงมาจบที่ C
การเลือกโน้ตเป้าหมายให้ชัดเจนก่อน ช่วยให้ผู้เล่นรู้ว่าควรยืดหรือหดเวลาตรงไหนเพื่อเน้นทิศทางของทำนอง
อย่างไรก็ตาม ไม่จำเป็นต้องยืดเวลาของโน้ตสำคัญทุกตัว เพราะหากเน้นทุกเสียงมากเกินไป ผู้ฟังอาจแยกไม่ออกว่าโน้ตตัวไหนเป็นจุดเด่นที่แท้จริงของวลี
สังเกตจุดเริ่มต้น จุดพัก และจุดจบของ Phrase
Phrase Boundary หมายถึงจุดแบ่งหรือขอบเขตของวลีดนตรี เช่น จุดที่นักร้องหยุดพักหายใจ จุดที่ทำนองหยุดชั่วคราวก่อนเริ่มแนวคิดใหม่ หรือจุดที่เสียงของคอร์ดคลี่คลายลงอย่างชัดเจน
หากยังนึกภาพไม่ออก ลองมองวลีดนตรีเป็นประโยคหนึ่งประโยคที่มีลำดับดังนี้
เริ่มต้น → สร้างความคาดหวัง → ถึงจุดสำคัญ → ผ่อนคลาย → จบวลี
เมื่อมองเห็นโครงสร้างลักษณะนี้ เราจะตัดสินใจได้ง่ายขึ้นว่าช่วงไหนควรเล่นให้ต่อเนื่อง ช่วงไหนควรชะลอเล็กน้อย และตรงไหนควรเว้นระยะเพื่อให้ผู้ฟังรับรู้ความสำคัญของทำนอง
สำหรับผู้ที่ยังแบ่งวลีดนตรีไม่คล่อง สามารถศึกษาเพิ่มเติมจากบทความ อ่านโน้ตได้แต่เล่นไม่เป็นเพลง แก้ยังไงให้จังหวะ Dynamics และ Phrasing ดีขึ้น เพื่อฝึกเชื่อมการอ่านโน้ตเข้ากับการแบ่งวลี การควบคุมความดังเบา และการถ่ายทอดอารมณ์ขณะเล่นจริง
เปรียบเทียบการเล่นทำนองเดียวกัน แบบตรงจังหวะกับแบบยืดเวลา
ลองใช้ทำนองสั้น ๆ สองห้องในคีย์ C Major โดยกำหนดอัตราจังหวะเป็น 4/4 และความเร็วเริ่มต้นที่ 72 BPM
ตัวอย่างทำนองในอัตราจังหวะ 4/4
| C4 D4 E4 G4 |
| A4 G4 E4 C4 |
โน้ตทุกตัวเป็นโน้ตตัวดำ (Quarter Note) ส่วนตัวเลข 4 ที่อยู่หลังชื่อโน้ตหมายถึงระดับ Octave เช่น C4 คือโน้ตโดกลาง หรือ Middle C ไม่ได้หมายถึงค่าจังหวะ
แบบที่ 1 เล่นให้ตรงกับจังหวะปกติ
เริ่มจากเปิด Metronome แล้วเล่นโน้ตแต่ละตัวให้ตรงกับเสียงคลิก โดยไม่ต้องตั้งใจเร่งหรือชะลอโน้ตตัวใดเป็นพิเศษ
ห้องแรก
- Beat 1: C4
- Beat 2: D4
- Beat 3: E4
- Beat 4: G4
ห้องที่สอง
- Beat 1: A4
- Beat 2: G4
- Beat 3: E4
- Beat 4: C4
ฝึกเล่นซ้ำจนสามารถรักษาความเร็วได้อย่างสม่ำเสมอ และรู้ว่าโน้ตแต่ละตัวอยู่ตรงจังหวะไหนของห้อง
การฝึกแบบนี้ช่วยให้เราจดจำรูปแบบจังหวะเดิมของทำนองได้ ก่อนทดลองปรับระยะเวลาในการเล่นแบบต่อไป
แบบที่ 2 ผ่อนจังหวะก่อนถึงโน้ต A
คราวนี้ให้ A4 เป็นโน้ตที่ต้องการเน้นมากที่สุดของวลี
เริ่มเล่น C4 และ D4 ตามจังหวะปกติ จากนั้นลองผ่อนจังหวะเล็กน้อยขณะเล่น E4 และ G4 เพื่อสร้างความรู้สึกว่าทำนองกำลังมุ่งหน้าไปหาโน้ตสำคัญ
เมื่อถึง A4 ให้เล่นโน้ตนั้นอย่างชัดเจน แล้วเล่น G4 และ E4 ต่อเนื่องกัน ก่อนค่อย ๆ ผ่อนจังหวะลงเมื่อกลับมาจบที่ C4
ถ้าเล่นคนเดียว เราสามารถใช้เวลาในการเล่นวลีให้ยาวขึ้นได้ตามความเหมาะสม โดยไม่จำเป็นต้องรักษาความยาวของแต่ละห้องให้เท่ากันตลอด
แต่ถ้าเล่นร่วมกับเครื่องดนตรีที่ยังรักษาจังหวะเดิม เราต้องฟังให้รู้ว่าควรกลับมาเล่นให้สัมพันธ์กับเสียงประกอบในจังหวะใด เพื่อไม่ให้ทำนองกับเครื่องดนตรีประกอบคลาดเคลื่อนกันโดยไม่ได้ตั้งใจ
สิ่งสำคัญไม่ใช่การยืดเวลาให้มากที่สุด แต่คือการทำให้ผู้ฟังรับรู้จุดเด่นและทิศทางของทำนองได้ชัดเจนขึ้น
แบบฝึก 4 ขั้น เพื่อควบคุมการยืดและหดเวลา
การฝึกควรเริ่มจากการเล่นจังหวะปกติให้มั่นคงก่อน แล้วจึงเพิ่มความยืดหยุ่นทีละน้อย เพราะหากยังควบคุมจังหวะพื้นฐานไม่ได้ เราอาจแยกไม่ออกว่าที่เล่นช้าลงนั้นเกิดจากความตั้งใจ หรือเกิดจากการเล่นที่ยังไม่คล่อง
แบบฝึกที่ 1 ฝึกจับ Pulse ให้มั่นคง
เลือกทำนองสั้น ๆ ความยาวสองห้อง แล้วตั้ง Metronome ที่ความเร็วประมาณ 60–72 BPM
ฝึกตามขั้นตอนดังนี้
- เล่นทำนองให้ตรงกับค่าจังหวะที่กำหนดจนครบสองห้อง
- เคาะเท้าหรือตบมือเบา ๆ ตามจังหวะหลัก เพื่อช่วยให้รับรู้ Pulse ได้ชัดเจน
- เล่นซ้ำหลายรอบจนไม่ต้องคอยเร่งหรือชะลอเพื่อให้ตรงกับเสียงคลิก
- ปิด Metronome แล้วลองเล่นด้วยความเร็วเดิมอีกครั้ง
- เปิด Metronome กลับมาเพื่อเช็คว่าความเร็วโดยรวมยังใกล้เคียงกับตอนเริ่มต้นหรือไม่
เป้าหมายของแบบฝึกนี้คือการสร้าง Internal Pulse หรือความสามารถในการรับรู้และรักษาจังหวะหลักได้ด้วยตัวเอง แม้จะไม่มีเสียงคลิกช่วยกำหนดความเร็วอยู่ตลอดเวลา
เราไม่จำเป็นต้องเล่นให้ตรงกันทุกครั้งถึงระดับเสี้ยววินาที แต่ควรรักษาความเร็วโดยรวมได้ดีพอที่จะรู้ว่าตอนไหนกำลังเร่งหรือชะลอโดยไม่ตั้งใจ
หากยังมีปัญหาเรื่องการนับจังหวะย่อย สามารถฝึกต่อจากบทความ ซ้อมเมโทรนอมให้จังหวะแม่น ทำอย่างไรให้จังหวะย่อยลงตัวขึ้นจริง เพื่อฝึกให้จังหวะแม่นยำขึ้นก่อนเพิ่มความยืดหยุ่นในการเล่นทำนอง
แบบฝึกที่ 2 ใช้ Agogic Accent เน้นโน้ตสำคัญ
Agogic Accent คือการเน้นโน้ตด้วยการให้เสียงนั้นมีระยะเวลานานขึ้นเล็กน้อย แทนที่จะเพิ่มความดังเพียงอย่างเดียว วิธีนี้ทำให้โน้ตบางตัวเด่นขึ้นได้โดยไม่ต้องเปลี่ยนน้ำหนักในการเล่นมากนัก
ลองใช้ทำนองจากตัวอย่างก่อนหน้า แล้วเลือก A4 เป็นโน้ตที่ต้องการเน้น
เล่นรอบแรกโดยรักษาระยะเวลาของโน้ตทุกตัวตามปกติ จากนั้นเล่นรอบที่สองโดยค้าง A4 ให้นานขึ้นเล็กน้อย ก่อนเข้าสู่โน้ตถัดไป
ลองฟังเปรียบเทียบว่า A4 ฟังเด่นขึ้นหรือไม่ ทั้งที่ไม่ได้เล่นให้ดังหรือแรงกว่าเดิม
เมื่อเริ่มได้ยินความแตกต่างแล้ว ให้ลองเปลี่ยนไปเน้นโน้ตตัวอื่น เพื่อสังเกตว่าการเลือกตำแหน่งค้างเสียงมีผลต่ออารมณ์ของทำนองอย่างไร
ช่วงแรกอาจปิด Metronome เพื่อให้มีสมาธิกับเสียงและความรู้สึกของวลีมากขึ้น เมื่อเริ่มควบคุมได้แล้วจึงกลับมาฝึกกับจังหวะอ้างอิงอีกครั้ง
แบบฝึกที่ 3 เปลี่ยนระยะเวลาแล้วกลับเข้าจังหวะให้ตรง
แบบฝึกนี้ใช้ฝึกการปรับระยะห่างระหว่างโน้ต โดยยังมีจังหวะหลักที่ชัดเจนให้ยึดเป็นจุดอ้างอิง
เริ่มจากตั้ง Metronome ที่ 60 BPM ในอัตราจังหวะ 4/4 แล้วเลือกทำนองยาวสองห้อง
กำหนดให้จังหวะแรกของห้องแรกและจังหวะแรกของห้องที่สองเป็นจุดที่ต้องเล่นให้ตรงกับเสียงคลิก
จากนั้นฝึกตามลำดับ
- เริ่มโน้ตแรกให้ตรงกับ Beat 1
- ลองเล่นโน้ตบางตัวให้เร็วหรือช้ากว่าตำแหน่งปกติเล็กน้อย
- ปรับระยะห่างของโน้ตถัดไป โดยพยายามให้ทำนองยังฟังต่อเนื่องและเป็นธรรมชาติ
- กลับมาเล่นโน้ตแรกของห้องที่สองให้ตรงกับ Beat 1
- ฟังว่าการปรับเวลาในห้องแรกช่วยให้ทำนองมีอารมณ์มากขึ้น หรือทำให้ฟังสะดุดกว่าเดิม
ตัวอย่างการปรับระยะเวลาระหว่างโน้ต
ใช้ทำนอง:
| C4 D4 E4 G4 | A4
กำหนดให้ A4 เป็นโน้ตแรกของห้องที่สอง
เมื่อตั้ง Metronome ที่ 60 BPM โน้ตตัวดำหนึ่งตัวจะมีระยะเวลาเท่ากับ 1 วินาที
กรณีเล่นตรงจังหวะ
- C → D = 1.0 วินาที
- D → E = 1.0 วินาที
- E → G = 1.0 วินาที
- G → A = 1.0 วินาที
เวลารวมตั้งแต่เริ่มเล่น C จนถึงเริ่มเล่น A เท่ากับ 4.0 วินาที
กรณีปรับระยะเวลาภายในวลี
- C → D = 0.9 วินาที
- D → E = 0.9 วินาที
- E → G = 1.1 วินาที
- G → A = 1.1 วินาที
เวลารวมตั้งแต่เริ่มเล่น C จนถึงเริ่มเล่น A ยังคงเท่ากับ 4.0 วินาที
เมื่อเปรียบเทียบทั้งสองกรณี จะเห็นว่าแบบหลังมีระยะห่างระหว่างโน้ตไม่เท่ากัน แต่ยังสามารถเริ่มเล่น A ให้ตรงกับจังหวะแรกของห้องที่สองได้เหมือนเดิม
ตัวเลขเหล่านี้หมายถึงช่วงเวลาตั้งแต่เริ่มเล่นโน้ตตัวหนึ่งไปจนถึงเริ่มโน้ตตัวถัดไป ไม่ได้หมายความว่าแต่ละเสียงต้องดังต่อเนื่องตลอดช่วงเวลานั้นเสมอไป
แบบฝึกนี้ช่วยให้เข้าใจว่าการเล่นโน้ตบางตัวเร็วขึ้นและบางตัวช้าลง สามารถทำได้โดยไม่จำเป็นต้องเปลี่ยนความยาวรวมของห้อง
อย่างไรก็ตาม นี่เป็นเพียงแบบฝึกเพื่อให้เข้าใจการควบคุมเวลา ไม่ใช่กฎว่าทุกครั้งที่ยืดเวลาแล้วจะต้องชดเชยให้ครบภายในหนึ่งห้อง เพราะในการเล่นจริง เราอาจเปลี่ยนความเร็วของทั้งวลีหรือทั้งช่วงเพลงได้ตามความเหมาะสม
การฝึกกับเมโทรนอมช่วยให้มือกีต้าร์รักษาจังหวะหลักไว้ได้ แม้จะทดลองปรับระยะห่างระหว่างโน้ตบางช่วง
แบบฝึกที่ 4 อัดเสียงเปรียบเทียบการเล่นสามลักษณะ
เมื่อเริ่มควบคุมการเปลี่ยนเวลาได้แล้ว ลองอัดเสียงทำนองเดียวกันสามรอบ เพื่อฟังว่าการเล่นแต่ละแบบส่งผลต่อความรู้สึกของทำนองอย่างไร
- Take A — เล่นตรงจังหวะ: เล่นโน้ตทุกตัวตามค่าจังหวะปกติ โดยไม่ตั้งใจเร่งหรือชะลอ
- Take B — เปลี่ยนเวลาอย่างมีเหตุผล: เลือกยืดหรือกระชับจังหวะเฉพาะจุดที่ช่วยเน้นความสำคัญของทำนอง
- Take C — เปลี่ยนเวลามากเกินไป: ตั้งใจเร่งหรือชะลอจนทำนองเริ่มฟังสะดุด เพื่อให้ได้ยินความแตกต่างอย่างชัดเจน
เมื่ออัดเสร็จ ให้ลองเปิดฟังโดยยังไม่ดู Waveform หรือรูปคลื่นเสียง แล้วพิจารณาว่ารอบไหนทำให้ได้ยินจุดเด่นของวลีชัดที่สุด
หลังจากนั้นจึงค่อยดู Waveform หรือข้อมูล MIDI เพื่อเช็คว่าโน้ตแต่ละตัวเริ่มเล่นเร็วหรือช้ากว่ากันตรงไหน
วิธีนี้ช่วยให้เราเข้าใจความแตกต่างระหว่างการเปลี่ยนเวลาเพื่อถ่ายทอดอารมณ์ กับการเล่นที่มีจังหวะคลาดเคลื่อนเพราะยังควบคุมได้ไม่ดีพอ
Rubato ต่างจาก Ritardando, Accelerando และ Timing Drift อย่างไร
แม้คำเหล่านี้จะเกี่ยวข้องกับการเปลี่ยนความเร็วหรือระยะเวลาในการเล่นดนตรีเหมือนกัน แต่แต่ละคำมีความหมายและจุดประสงค์ต่างกัน
การยืดหรือหดเวลาเพื่อถ่ายทอดอารมณ์
เป็นการปรับระยะเวลาของโน้ตหรือวลีตามความต้องการทางดนตรี เช่น เว้นจังหวะก่อนโน้ตสำคัญ หรือเล่นบางช่วงให้กระชับขึ้น โดยอาจมีเสียงประกอบที่ยังรักษาความเร็วเดิม หรือให้เครื่องดนตรีทั้งหมดเปลี่ยนความเร็วไปพร้อมกัน
Ritardando — การค่อย ๆ เล่นช้าลง
หมายถึงการลดความเร็วของเพลงลงอย่างต่อเนื่องในช่วงเวลาหนึ่ง เช่น ค่อย ๆ ผ่อนความเร็วเมื่อใกล้จบวลี หรือก่อนเข้าสู่คอร์ดสุดท้ายของเพลง
Accelerando — การค่อย ๆ เล่นเร็วขึ้น
หมายถึงการเพิ่มความเร็วอย่างต่อเนื่อง เพื่อสร้างความรู้สึกว่าดนตรีกำลังเร่งไปข้างหน้า เช่น ช่วงที่เพลงต้องการเพิ่มความตื่นเต้นหรือพาเข้าสู่ท่อนสำคัญ
Fermata — เครื่องหมายให้ค้างเสียงหรือหยุดนานกว่าปกติ
เป็นเครื่องหมายที่บอกให้ผู้เล่นค้างโน้ตหรือเว้นช่วงพักให้นานกว่าค่าจังหวะที่เขียนไว้ โดยจะค้างนานเท่าไรขึ้นอยู่กับการตีความและบริบทของเพลง
Timing Drift — จังหวะค่อย ๆ คลาดเคลื่อนโดยไม่ตั้งใจ
หมายถึงการที่ผู้เล่นค่อย ๆ เร็วขึ้นหรือช้าลงโดยไม่ได้ต้องการให้เป็นเช่นนั้น เช่น เล่นเร็วขึ้นเมื่อเจอท่อนที่ถนัด หรือช้าลงเมื่อเจอช่วงที่เปลี่ยนนิ้วยาก
ความแตกต่างที่ควรจำคือ การยืดหดเวลาเพื่อถ่ายทอดอารมณ์ไม่จำเป็นต้องเร่งหรือชะลอต่อเนื่องไปในทิศทางเดียวตลอดวลี ขณะที่ Ritardando และ Accelerando เน้นการเปลี่ยนความเร็วอย่างต่อเนื่องในช่วงที่กำหนด
หากต้องการเช็คความหมายของคำกำกับความเร็วในโน้ตดนตรีเพิ่มเติม สามารถอ่าน ตารางคำกำกับการบรรเลงจาก The Open University ซึ่งอธิบายความหมายของ Ritardando และ Accelerando ไว้อย่างชัดเจน
นอกจากนี้ การเปลี่ยนเวลาเพื่อถ่ายทอดอารมณ์ยังไม่เหมือนกับ Swing หรือการเล่น Behind the Beat ซึ่งเป็นการจัดตำแหน่งโน้ตให้เกิดความรู้สึกทางจังหวะเฉพาะตัว โดยอาจรักษารูปแบบนั้นไว้อย่างสม่ำเสมอภายในเพลง
นำไปใช้กับเปียโน กีต้าร์ และเสียงร้องอย่างไร
แม้หลักการเรื่องการยืดและหดเวลาจะคล้ายกัน แต่เครื่องดนตรีแต่ละชนิดมีวิธีเริ่มเสียง ค้างเสียง และเชื่อมเสียงต่างกัน จึงควรเลือกวิธีฝึกให้เหมาะกับลักษณะการเล่นของตัวเอง
เปียโน: ให้มือซ้ายรักษาจังหวะ แล้วฝึกมือขวาให้ยืดหยุ่น
ผู้เล่นเปียโนสามารถเริ่มฝึกโดยให้มือซ้ายเล่นคอร์ดแบบแยกโน้ต (Broken Chord) ด้วยจังหวะคงที่ ส่วนมือขวาเล่นทำนองและลองผ่อนจังหวะก่อนถึงโน้ตที่ต้องการเน้น
ช่วงแรกควรฝึกแยกมือก่อน เพื่อให้มือซ้ายสามารถรักษาจังหวะได้มั่นคง และมือขวาสามารถเล่นทำนองอย่างเป็นธรรมชาติโดยไม่ต้องกังวลเรื่องการประสานมือมากเกินไป
เมื่อเริ่มคล่องแล้วจึงลองเล่นสองมือพร้อมกัน โดยระวังไม่ให้มือซ้ายชะลอตามมือขวาโดยไม่ได้ตั้งใจ
หลังจากนั้นสามารถทดลองให้ทั้งสองมือเปลี่ยนความเร็วไปพร้อมกัน แล้วฟังเปรียบเทียบว่าการเล่นสองลักษณะให้ความรู้สึกแตกต่างกันอย่างไร
กีต้าร์: ใช้การเว้นจังหวะทำให้โซโล่มีทิศทาง
สำหรับมือกีต้าร์ การปรับระยะเวลาในการเล่นช่วยให้ท่อน Fingerstyle, Chord Melody และโซโล่มีความรู้สึกคล้ายการร้องเพลงมากขึ้น โดยเฉพาะวลีที่ต้องการเน้นโน้ตสำคัญเพียงบางตัว
ลองเล่นทำนอง:
G – A – B – D – C – B – G
กำหนดให้ D เป็นโน้ตที่ต้องการเน้นมากที่สุด
จากนั้นลองเว้นระยะก่อนเล่น D เล็กน้อย แล้วปล่อยให้โน้ต C, B และ G เคลื่อนต่อเนื่องกันลงมา เพื่อให้ผู้ฟังรู้สึกว่าทำนองได้ผ่านจุดสำคัญและกำลังผ่อนคลายลง
สิ่งที่ต้องระวังคืออย่าสับสนระหว่างการเว้นจังหวะอย่างตั้งใจกับการเล่นช้าเพราะเปลี่ยนนิ้วไม่ทัน
หากพบว่าตัวเองชะลอทุกครั้งที่ต้องเปลี่ยนสายหรือเปลี่ยนตำแหน่งมือ ควรกลับไปฝึกช่วงนั้นแบบตรงจังหวะให้คล่องก่อน แล้วจึงค่อยเพิ่มการตีความด้านเวลาเข้าไป
ถ้าต้องการพัฒนาการแบ่งวลีและจัดจังหวะในท่อนโซโล่ สามารถอ่านบทความ Rhythmic Phrasing ในโซโล่ ใช้จังหวะสร้างวลีดนตรีให้ไม่เหมือนการไล่สเกล เพื่อฝึกให้ทำนองมีจุดเริ่มต้น จุดเน้น และจุดพักที่ชัดเจนยิ่งขึ้น
เสียงร้อง: ใช้การเว้นจังหวะช่วยเน้นความหมายของคำ
สำหรับนักร้อง การยืดหรือหดเวลาสามารถช่วยให้คำสำคัญในเนื้อเพลงมีน้ำหนักมากขึ้น โดยไม่จำเป็นต้องร้องให้ดังขึ้นทุกครั้ง
ตัวอย่างเช่น หากประโยคเพลงมีคำที่ต้องการสื่ออารมณ์เป็นพิเศษอยู่ท้ายวลี นักร้องอาจเว้นจังหวะเล็กน้อยก่อนคำนั้น หรือค้างเสียงของคำนั้นให้นานขึ้น เพื่อให้ผู้ฟังรับรู้ความหมายได้ชัดกว่าเดิม
อย่างไรก็ตาม หากค้างเสียงนานเกินไปจนต้องหายใจผิดตำแหน่ง หรือทำให้ต้องรีบร้องคำถัดไปจนฟังไม่ชัด การเปลี่ยนเวลานั้นก็อาจทำให้เพลงเสียความเป็นธรรมชาติได้
ดังนั้น นักร้องควรฝึกเรื่องการวางลมหายใจ การออกเสียงให้ชัด และการฟังจังหวะของเครื่องดนตรีประกอบควบคู่กันไป
เล่นร่วมวงอย่างไรให้กลับเข้าจังหวะพร้อมกัน
เวลาบรรเลงคนเดียว ผู้เล่นสามารถปรับความเร็วของวลีได้ค่อนข้างอิสระ แต่เมื่อเล่นร่วมวง การเปลี่ยนจังหวะของคนหนึ่งอาจส่งผลให้ผู้เล่นคนอื่นคลาดเคลื่อนตามไปด้วย
หากนักร้องหรือเครื่องดนตรีนำปรับจังหวะของทำนอง ขณะที่เครื่องดนตรีประกอบยังรักษาความเร็วเดิม มือเบสและมือกลองไม่จำเป็นต้องเร่งหรือชะลอตามทุกโน้ตของทำนอง
แต่ถ้าต้องการให้ทั้งวงค่อย ๆ เล่นช้าลงหรือเร็วขึ้นพร้อมกัน ทุกคนต้องเข้าใจว่าจะเริ่มเปลี่ยนความเร็วตรงไหน และจะกลับเข้าสู่ความเร็วปกติเมื่อไร
กำหนดจุดกลับเข้าจังหวะให้ตรงกันก่อนเล่น
ลองใช้ทางเดินคอร์ดดังนี้:
| Cmaj7 | Am7 | Dm7 – G7 | Cmaj7 |
สมมติว่าต้องการให้เพลงค่อย ๆ ผ่อนความเร็วในช่วง G7 ก่อนกลับมาเล่นด้วยความเร็วปกติเมื่อเข้าสู่ Cmaj7 ในห้องสุดท้าย
สามารถฝึกร่วมกันได้ตามขั้นตอนนี้
- ห้องแรกและห้องที่สองเล่นด้วยความเร็วปกติ
- เมื่อถึง G7 ในห้องที่สาม ให้เริ่มผ่อนความเร็วลงพร้อมกัน
- ทุกคนฟังจังหวะนำจากนักร้องหรือเครื่องดนตรีหลักของวง
- เมื่อเข้าสู่ Cmaj7 ในห้องสุดท้าย ให้กลับมาเล่นด้วย Tempo หลักพร้อมกัน
สิ่งสำคัญคือทุกคนต้องรู้ว่าช่วงไหนกำลังเปลี่ยนความเร็วร่วมกัน ไม่ใช่ต่างคนต่างเร่งหรือชะลอตามความรู้สึกของตัวเอง
ใช้ Cue ช่วยส่งสัญญาณให้ผู้เล่นเข้าใจตรงกัน
Cue คือสัญญาณที่นักดนตรีใช้สื่อสารกันระหว่างเล่น เช่น การสูดลมหายใจก่อนเริ่มวลี การพยักหน้า การยกมือ หรือการเคลื่อนไหวของผู้ควบคุมวง
สัญญาณเหล่านี้ช่วยให้ผู้เล่นรู้ว่าควรเริ่ม หยุด หรือกลับเข้าจังหวะพร้อมกันเมื่อไร โดยไม่จำเป็นต้องพูดบอกระหว่างบรรเลง
การเล่นร่วมวงจึงต้องอาศัยทั้งการฟังและการสังเกตผู้เล่นคนอื่น ไม่ใช่อาศัยเพียงการนับจังหวะในใจของตัวเอง
การส่งสัญญาณด้วยมือและการฟังกันภายในวง ช่วยให้ผู้เล่นเปลี่ยนความเร็วและกลับเข้าจังหวะพร้อมกันได้แม่นยำขึ้น
หากวงใช้ Click Track หรือเสียงคลิกสำหรับกำหนดจังหวะ ควรตกลงก่อนว่าต้องการให้เสียงคลิกเดินต่อด้วยความเร็วเดิมขณะที่ทำนองปรับเวลา หรือจะให้ทั้งวงเปลี่ยนความเร็วพร้อมกัน ซึ่งกรณีหลังต้องจัดการเสียงคลิกให้สอดคล้องกับการเปลี่ยน Tempo ด้วย
เช็คอย่างไรว่าเล่นอย่างมีอารมณ์หรือแค่จังหวะไม่นิ่ง
ปัญหาที่พบได้ระหว่างฝึกคือ บางครั้งผู้เล่นอาจรู้สึกว่าตัวเองกำลังเล่นอย่างมีอารมณ์ ทั้งที่ความเร็วเปลี่ยนไปเพราะยังควบคุมจังหวะหรือเทคนิคการเล่นได้ไม่ดีพอ
เราสามารถแยกสองกรณีนี้ออกจากกันได้ด้วยการสังเกตและทดลองเล่นซ้ำอย่างมีเป้าหมาย
เล่นวลีเดิมซ้ำแล้วยังเน้นโน้ตสำคัญได้เหมือนเดิมหรือไม่
การเล่นแต่ละครั้งไม่จำเป็นต้องมีระยะเวลาเหมือนกันทุกเสี้ยววินาที แต่ผู้เล่นควรรู้ว่ากำลังต้องการเน้นโน้ตตัวไหน และเหตุใดจึงต้องผ่อนหรือกระชับจังหวะตรงนั้น
หากลองเล่นวลีเดิมหลายรอบแล้วพบว่าจุดที่ชะลอเปลี่ยนไปทุกครั้งโดยไม่มีเหตุผล อาจเป็นสัญญาณว่ายังควบคุมจังหวะได้ไม่มั่นคง
ในกรณีนี้ควรกลับไปฝึกทำนองด้วยความเร็วคงที่ก่อน แล้วค่อยนำการยืดและหดเวลากลับมาใช้เมื่อควบคุมได้ดีขึ้น
หลังเปลี่ยนเวลาแล้วยังรู้หรือไม่ว่ากำลังอยู่ตรงไหนของเพลง
ลองเล่นวลีที่ต้องการฝึก แล้วหยุดทันทีหลังโน้ตที่ตั้งใจเน้น
จากนั้นลองเช็คตัวเองว่า
- ตอนนี้กำลังอยู่ช่วงต้น กลาง หรือท้ายวลี
- คอร์ดที่กำลังเล่นมีแนวโน้มจะเปลี่ยนไปหาคอร์ดใด
- โน้ตสำคัญตัวถัดไปอยู่ตรงไหน
- หากต้องกลับเข้าสู่จังหวะหลัก ควรเริ่มตรงตำแหน่งใด
หากยังตอบคำถามเหล่านี้ไม่ได้ แสดงว่าเราอาจให้ความสำคัญกับการเปลี่ยนระยะเวลามากเกินไป จนไม่ได้ติดตามโครงสร้างของทำนองและจังหวะหลัก
ฟังแล้วทำนองถ่ายทอดอารมณ์ได้ชัดขึ้นจริงหรือไม่
ลองอัดเสียงทำนองเดียวกันสองแบบ แล้วเปิดฟังสลับกันโดยไม่ดูว่าแบบไหนใช้การเปลี่ยนเวลามากกว่า
ให้สังเกตว่าการเล่นแบบใดทำให้ได้ยินจุดเด่นของวลีชัดกว่า ทำนองดำเนินต่อไปได้ลื่นไหลกว่า และตอนจบให้ความรู้สึกสมบูรณ์กว่า
หากการยืดเวลามากขึ้นทำให้ทำนองฟังขาดช่วงหรือเสียความต่อเนื่อง ก็ไม่จำเป็นต้องยืดให้มากขนาดนั้น เพราะเป้าหมายของการฝึกคือการทำให้เพลงสื่ออารมณ์ได้ดีขึ้น ไม่ใช่การเปลี่ยนจังหวะให้แตกต่างจากเดิมมากที่สุด
การอัดเสียงแล้วฟังเปรียบเทียบช่วยประเมินความเป็นธรรมชาติของทำนอง ส่วน Waveform ใช้ตรวจสอบตำแหน่งและระยะเวลาของเสียงเพิ่มเติมได้
ข้อผิดพลาดที่ทำให้วลีดนตรีฟังสะดุด
แม้การยืดและหดเวลาจะช่วยเพิ่มความยืดหยุ่นให้การเล่น แต่ถ้าใช้ไม่เหมาะสมก็อาจทำให้ทำนองฟังติดขัดหรือขาดความต่อเนื่องได้เช่นกัน
ยืดเวลาทุกครั้งที่เจอโน้ตสูง
โน้ตสูงไม่ได้เป็นจุดสำคัญที่สุดของทุกวลีเสมอไป บางครั้งโน้ตต่ำหรือโน้ตที่ช่วยคลายความตึงเครียดของคอร์ดอาจมีความหมายทางดนตรีมากกว่า
จึงควรฟังหน้าที่ของโน้ตแต่ละตัวก่อน แล้วค่อยตัดสินใจว่าควรเน้นเสียงใดเป็นพิเศษ
เล่นช้าลงทุกครั้งเมื่อจบวลี
แม้การผ่อนจังหวะตอนจบวลีจะช่วยให้เพลงมีความรู้สึกผ่อนคลาย แต่ไม่ใช่ทุกวลีที่จะเหมาะกับวิธีนี้
บางช่วงอาจต้องเล่นต่อเนื่องทันทีเพื่อรักษาความรู้สึกที่เพลงกำลังดำเนินไปข้างหน้า หากชะลอทุกครั้ง เพลงอาจฟังติดขัดโดยไม่จำเป็น
รีบเล่นโน้ตถัดไปเพื่อชดเชยเวลาที่เสียไป
หากค้างโน้ตตัวหนึ่งนานเกินไปแล้วพยายามรีบเล่นโน้ตที่เหลือทั้งหมดให้ทันจังหวะ ทำนองอาจฟังเหมือนกำลังเร่งเล่นให้จบมากกว่าการถ่ายทอดอารมณ์
ควรเริ่มจากการเปลี่ยนเวลาเพียงเล็กน้อย และฟังว่าทำนองยังมีความต่อเนื่องเป็นธรรมชาติหรือไม่
ใช้การชะลอเพื่อกลบปัญหาเรื่องเทคนิคการเล่น
หากพบว่าตัวเองเล่นช้าลงทุกครั้งที่ต้องเปลี่ยนสาย เปลี่ยนตำแหน่งมือ หรือเล่นโน้ตที่ยาก สาเหตุอาจมาจากความไม่คล่องของนิ้ว ไม่ใช่การตั้งใจเปลี่ยนจังหวะ
ควรแยกช่วงที่มีปัญหาออกมาฝึกให้คล่องด้วยความเร็วคงที่ก่อน แล้วจึงค่อยกลับมาเพิ่มการตีความทางดนตรี
สนใจแต่การเปลี่ยนเวลา จนลืมความดังเบาและวิธีออกเสียง
นอกจากการควบคุมเวลาแล้ว Dynamics หรือความดังเบา และ Articulation หรือวิธีเล่นให้โน้ตเชื่อมต่อหรือแยกจากกัน ก็มีผลต่ออารมณ์ของวลีเช่นกัน
บางครั้งการเล่นด้วยจังหวะเดิม แต่เปลี่ยนน้ำหนักเสียงหรือวิธีออกเสียงเพียงเล็กน้อย อาจช่วยให้ทำนองสื่อความหมายได้ดีกว่าการยืดเวลามากเกินไป
วางการยืดและหดเวลาให้เข้ากับโครงสร้างทั้งเพลง
เมื่อเริ่มควบคุมการยืดและหดเวลาในวลีสั้น ๆ ได้แล้ว ขั้นต่อไปคือการนำเทคนิคนี้ไปใช้กับเพลงทั้งเพลง โดยพิจารณาว่าแต่ละท่อนต้องการสื่ออารมณ์อย่างไร
บางท่อนอาจต้องรักษาจังหวะให้สม่ำเสมอ เพื่อให้เพลงมีความต่อเนื่องและดำเนินไปตามปกติ ขณะที่บางช่วงอาจเหมาะกับการผ่อนความเร็วเล็กน้อยก่อนถึงโน้ตสำคัญ หรือก่อนเข้าสู่คอร์ดที่ให้ความรู้สึกคลี่คลาย
ลองเลือกวลียาวสี่ห้อง แล้วเริ่มจากการเปลี่ยนเวลาเพียงจุดเดียวก่อน จากนั้นอัดเสียงไว้ฟังเปรียบเทียบกับการเล่นแบบปกติ
เมื่อได้ยินความแตกต่างแล้วจึงลองเพิ่มจุดที่ต้องการเน้นอีกหนึ่งตำแหน่ง และฟังว่าแบบไหนช่วยให้ทำนองมีทิศทางชัดเจนกว่า
การเลือกเปลี่ยนเวลาเพียงไม่กี่จุด แต่เลือกได้ตรงกับความหมายของเพลง อาจให้ผลดีกว่าการเร่งหรือชะลออยู่ตลอดทั้งท่อน
อีกวิธีหนึ่งที่ช่วยพัฒนาการตีความคือการฟังเพลงเดียวกันจากนักดนตรีหลายคน แล้วสังเกตว่าพวกเขาเลือกผ่อนจังหวะหรือเว้นระยะตรงไหน และตำแหน่งเหล่านั้นเกี่ยวข้องกับทำนอง คอร์ด หรือจุดจบของวลีอย่างไร
เราไม่จำเป็นต้องเล่นตามทุกอย่าง แต่สามารถนำแนวคิดที่ได้ยินมาทดลองใช้ แล้วปรับให้เข้ากับวิธีเล่นและความรู้สึกทางดนตรีของตัวเอง
สรุป Rubato คือการเปลี่ยนเวลาให้ทำนองสื่อความหมายมากขึ้น
การยืดและหดเวลาในการเล่นดนตรีไม่ใช่การปล่อยให้จังหวะเร็วหรือช้าไปตามใจ แต่เป็นการเลือกเปลี่ยนระยะเวลาของโน้ตอย่างมีเหตุผล เพื่อให้ผู้ฟังรับรู้ความสำคัญของเสียงและทิศทางของทำนองได้ชัดเจนขึ้น
การฝึกควรเริ่มจากการเล่นให้ตรงจังหวะก่อน จากนั้นจึงค่อยทดลองค้างโน้ตสำคัญ ปรับระยะห่างระหว่างเสียง และฝึกกลับเข้าสู่จังหวะหลัก โดยอัดเสียงไว้ฟังเปรียบเทียบเพื่อเช็คว่าการเปลี่ยนเวลานั้นช่วยให้เพลงฟังดีขึ้นจริงหรือไม่
เป้าหมายสำคัญไม่ใช่การยืดหรือหดเวลาให้มากที่สุด แต่คือการทำให้ทำนองฟังเป็นธรรมชาติ มีจุดเด่นชัดเจน และถ่ายทอดอารมณ์ได้ตรงกับที่ต้องการ เมื่อฝึกจนควบคุมได้ดี เราจะสามารถเล่นดนตรีได้อย่างยืดหยุ่นมากขึ้น โดยยังรักษาความแม่นยำและความต่อเนื่องของจังหวะไว้ได้
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น